Forsíða   /   Jóhannes Reykdal   /   Fjarðarsel   /   Sogsvirkjun   /   Dagskrá   /   Greinar    

Af fossamálum og virkjun við Búrfell

Steinþór Gestsson, fyrrverandi alþingismaður á Hæli í Gnúpverjahreppi, var oddviti sveitarinnar þegar Landsvirkjun byggði fyrstu stórvirkjun fyrirtækisins við Búrfell. Faðir Steinþórs, Gestur Einarsson (f. 1880, d. 1918), kom að fossamálunum svonefndu á fyrsta áratug síðustu aldar. Í samtali við Jón Þórðarson ræðir Steinþór um fossamálin og um virkjunina við Búrfell.

Ekki verður rætt um upphafið að virkjanasögu Íslands án þess að koma að virkjunum og hugmyndum um virkjanir í uppsveitum Suðurlands. Í lok nítjándu aldar og upphafi þeirrar tuttugustu fóru fossamálin svonefndu hátt og ollu harðvítugum deilum. Þá leituðu erlendir fjáraflamenn eftir kaupum eða leigu á fossum sem taldir voru vel fallnir til raforkuvirkjunar. Sú var fyrirætlun kaupendanna að nýta orku fossanna til stóriðju og þá fyrst og fremst með framleiðslu áburðar fyrir augum. Í upphafi var leitað harkalega eftir réttindum landeigenda og fékkst þá oftlega lægra verð fyrir þessar eignir en eðlilegt gat talist.

Á meðal þeirra, sem að þessum málum komu fyrir hönd landeigenda, var ungur og dugandi bóndasonur frá Hæli í Gnúpverjahreppi, Gestur Einarsson. Gestur var fæddur árið 1880 og þrátt fyrir ungan aldur hafði hann þegar mikla reynslu af verslun og viðskiptum. Steinþór Gestsson, fyrrverandi bóndi og alþingismaður, er sonur Gests og býr enn á Hæli í hárri elli. Hann er fæddur árið 1913.

Bændurnir voru blekktir
"Forsaga þess að faðir minn hóf afskipti af fossamálunum er að hann var að athuga með kaup og innflutning á ýmsum varningi til landsins fyrir verslunarfyrirtæki í Árnessýslu. Í fyrstu fór hann á eigin vegum til Noregs og Svíþjóðar og árið eftir á vegum pöntunarfélags sem hann átti þátt í að stofna. Í Noregi og Svíþjóð kynntist hann rafveitumálum ágætlega og fékk á þeim mikinn áhuga. Á þeim tíma voru erlend stórfyrirtæki byrjuð að bera víurnar í fossakaup á Íslandi og hann áttaði sig á því að menn fengu minna fyrir þau réttindi hér á landi en hann taldi eðlilegt. Við það mat tók hann mið af því sem verið var að greiða í Noregi og Svíþjóð. Menn voru þess vegna að láta blekkjast enda vissu þeir ekki hvað kalla mætti raunvirði þeirra eigna sem í þessu falli var leitað eftir að ná eignarhaldi á.

Hann snerist af alefli til varnar og þegar athygli fossafélaganna beindist í vaxandi mæli að stórfljótum sunnanlands hóf hann í skyndi að afla sér umboða frá bændum og sveitarstjórnum til þess að semja fyrir þeirra hönd um sölu vatns- og landréttinda til þeirra erlendu félaga sem höfðu nú í hyggju að virkja stórt. Honum var það vel ljóst að stóriðja sú, sem þeir ætluðu að koma hér upp, átti að geta orðið vel arðbær. Slíkar framkvæmdir hafði hann lesið um og fræðst á ferðum sínum erlendis. Hann hafði þá fengið sérstakan áhuga á að hrinda slíku í framkvæmd í krafti íslenskra atorkumanna. Hann sá í hugsýn slíkar stöðvar mala þjóðinni gull og verða undirstöðu ræktunar og alhliða uppbyggingar í líkingu við það sem gerst hafði t.d. í Noregi að undanförnu. Hið sama taldi hann að mundi gerast hér.

Þær framkvæmdir hlytu að leiða af sér öflugt atvinnu- og menningarlíf þjóðinni til handa, þjóð sem nú þegar væri í örum vexti og mundi fjölga enn frekar á næstu árum og öldum. Með þessar myndir í huga var föður mínum það ljósara en öðrum að verið var að tala um að versla með meiri verðmæti en almenningur hafði þekkt áður. Til þess að halda uppi verði þessara eigna þurfti hann að beita ýmsum ráðum, svo sem fasteignakaupum og sölum. Þau viðskipti voru af ýmsum mönnum misskilin, lögð honum til lasts og orðuð við brask. Við síðari tíma söguskoðun hefur verið staðfest að hann hefur öðrum fremur tryggt upphaflegum umráðamönnum vatnsréttindanna umtalsvert hærri þóknun fyrir þau réttindi sem þeir létu af hendi. Sem dæmi um slíkt má nefna varðstöðu hans um verðmætar eignir einstaklinga og sveitarfélaga í vatns- og virkjunarrétti í Þjórsá og síðar í Hvítá. Verulegar fjárhæðir komu af því til ráðstöfunar og styrktar byggðum á því svæði.

Í Gnúpverjahrepp komu svo miklir fjármunir að hreppsnefndin gat árið 1915 ákveðið að leggja í sjóð til styrktar menningarlífi og búsæld í sveitarfélaginu og var sjóðurinn nefndur Menningarsjóður Gnúpverja. Sjóðurinn kostaði meðal annars að mestu byggingu heimavistarskóla í sveitinni árið 1923. Peningar þessir fengust af sölu vatnsréttinda af jörðum og afréttarlöndum í eigu hreppsins. Þegar fram í sótti þótti föður mínum og ýmsum framsæknum mönnum illt að láta erlend félög ein um að tryggja sér aðstöðu til að hrinda í framkvæmd slíkum þrifamálum fyrir land og þjóð sem stórar, atvinnuskapandi raforkuvirkjanir hlutu að verða. Þá gekkst hann fyrir stofnun íslensks fossafélags sem ætlað var að afla sér réttinda til virkjunar við Hvítá í Árnessýslu.

Hlutafélagið Sleipnir var stofnað í þessum tilgangi í árslok 1917 og má fullyrða að erlendir aðilar hafi ekki átt hlut í því þótt ekki liggi fyrir tæmandi hluthafaskrá frá stofnun félagsins. Þetta var því fyrsta alíslenska fossafélagið. Félagið var sterkefnað enda komu að því margir ríkir menn og það tryggði sér vatnsaflsréttindi á afréttarlöndum Biskupstungnahrepps og Hrunamannahrepps og á tugum jarða í Biskupstungum, Hrunamannahreppi, Skeiðahreppi, Hraungerðishreppi og Grímsneshreppi, samtals eitthvað um 25 jörðum, og vatnsaflsréttindi í Hvítá. Ekki veit ég hins vegar til að fyrir liggi fullkomin skrá yfir þær jarðir sem félagið keypti vatnsréttindi af. Sé hugað að verðinu sem fossafélagið Sleipnir greiddi til bænda fyrir þessi réttindi segir Sigurður Ragnarsson, sagnfræðingur, í tímaritinu Sögu að Sleipnir hafi greitt hærra verð fyrir vatnsréttindi þau sem hér um ræðir en dæmi voru til um annars staðar. Á vegum Sleipnis voru meðal annars unnin mikil rannsóknarstörf við Hvítá og í Þorlákshöfn en hafnargerð þar var á áætlun í tengslum við virkjun Hvítár. Og nú var ekki látið sitja við réttindakaupin ein því áform voru um að hefjast handa við virkjanir hið fyrsta.

Þegar hér var komið gripu óvæntar aðstæður og örlagaríkar inn í og gerðu að engu þau áform sem faðir minn og félagar hans höfðu haft um stórvirkjanir. Faðir minn féll frá í nóvember 1918 af völdum spönsku veikinnar. Skömmu síðar, eða í marsmánuði 1919, losaði Copeland fiskkaupmaður sig við sín hlutabréf í Sleipni en hann átti um 25% hlutafjár og Elías Stefánsson, formaður félagsins, lést í desember 1920. Þessi blóðtaka lamaði starfsemi Sleipnisfélagsins. Eftir fráfall föður míns varð hljótt um félagið og þeir, sem starfað höfðu þar með honum á eftirminnilegan hátt og af stórhug að því að skapa skilyrði til atvinnubyltingar á Íslandi, voru sundraðir og hugsjónir föður míns og félaga hans lágu óhreyfðar áratugum saman."

Byggðu félagsheimili fyrir auknar útsvarstekjur
Fram að þessu höfum við Steinþór að mestu stuðst við bók hans Ættir og athafnir Hælsbænda sem gefin var út fyrir nokkrum árum og skrif hans um fossafélögin í þeirri bók. Nú er komið að því að ræða um fyrstu virkjunina sem Landsvirkjun reisti á Þjórsársvæðinu og aðkomu Steinþórs að henni. Hér erum við að tala um Búrfellsvirkjun sem var vígð 1970. Steinþór var þá oddviti Gnúpverjahrepps en virkjunin er á afréttarlandi sveitarfélagsins.

Búrfellsvirkjun er fyrsta virkjun sem Landsvirkjun reisti en fyrirtækið var sett á stofn nokkrum árum fyrr og var fljótlega farið að vinna að gerð Búrfellsvirkjunar. "Virkjuninni var yfirleitt vel tekið hér heima og aðeins örfáir menn sem létu í sér heyra sem andvígir en það var ekki mikil andstaða. Framkvæmdirnar komu varla við land bújarða og því var yfirleitt góð samstaða með heimamönnum. Á þessum tíma var það skylda að lögheimili manna skyldi vera í því sveitarfélagi þar sem dvalið var til að vinna. Þetta hafði í för með sér miklar útsvarstekjur fyrir hreppinn en íbúum með lögheimili hér fjölgaði úr 250 í 540 manns þegar flest var á byggingartíma virkjunarinnar og við það jukust útsvarstekjur sveitarfélagsins gríðarlega. Svo mjög að félagsheimilið Árnes var reist fyrir þessar auknu tekjur. Var það fyrst notað við vígslu Búrfellsvirkjunar að viðstöddu miklu fjölmenni, meðal annars forseta Íslands, Kristjáni Eldjárn, og eiginkonu hans, Halldóru Eldjárn.

Helstu afskiptin, sem ég hafði af byggingunni, voru samstarf við Guðmund J. Guðmundsson hjá Dagsbrún í Reykjavík út af heimilisföngum þeirra sem unnu við virkjunina. Það var ekki alltaf augljóst hvort menn væru rétt skráðir og gat skapast ágreiningur um hvort eðlilegt væri að þeir flyttu sitt heimilisfang. Aðstæður gátu verið sérstakar eða erfiðar á einhvern hátt heima hjá mönnum en allt samstarf, sem ég átti við Guðmund J. út af þessu, var mjög gott og aldrei nein illska út af ákvörðunum okkar. Ég man aldrei eftir því. En á þessum tíma var ekki hægt að leysa ágreiningsmál sem upp komu í síma, það var bara gamli sveitasíminn sem var óöruggur til að ræða trúnaðarmál eins og fólk þekkir. Því hittumst við Guðmundur yfirleitt út af þessu og ýmist kom Guðmundur austur eða ég fór til Reykjavíkur til að afgreiða þetta en undir lok byggingartímans var ég líka farinn að vera mikið í Reykjavík enda sestur á Alþingi," segir Steinþór Gestsson að lokum.

[ til baka ]